TARİHTEN NOTLAR

  Bizde ilk   Tarih  araştırmayı Kılıç Kökten yapmıştır.(1942_46)İlk Tunç devrinde

Kaz ve ördek avlandığı,Neolitik dönem.,taş anıt,duvar resimlerine rastlanmıştır.

Daha sonraları eski yazılı kitabeler,koyun,koç heykellerinden anlaşılıyor.Ruslar ilk

1892_1904 arası araştırma yapmışlardır.1995?te Marmara Üniversitesi araştırma fonundan  Yanlızçam silsilesi  geçit bölgelerinden başlanmıştır.

  M.Ö(753_735)Urartular  Kralı 2. Sardur   :Çıldır Gölü Taşköprü Köyü ?nde yazdırdırdığı yazıtında,Ardahan ve çevresini?Ukhiemani?Beleğinden aldığı nı anlatır.Oğlu 1.Rusa(753_71Kafkaslar ve Karadeniz? in KuzeyindeM.Ö 2000 yıllarından beri yaşayan  Bulgar Türkleri?nin.Kıpçaklar(Kumanlar)ın ataları olan?Kimmerler?)in  ülkesi soydaşları olan

Sakaların akınına uğrar.Boyun eğmiyenleri Kafkas Dağlarının Güneyine sürerler.(M.Ö 720)

Sarı saçlı,gök gözlü,kumraldılar.

Kür Çoruh boyundaki torunları(M.Ö)331) Makedonyalı İskender?in ordusuna karşı koyarlar.

Borçalı  çayı boylarından Çoruh ağzına,Azgur?dan Güneyde Allahuekber Dağlarına(Gogarlar Eyaleti)M.Ö.120_77_54 _33 ilk Arsaklılar,M.S51_428 küçük Arsaklılar çağında üç beylik 9

Sancak içerir.En güçlü oymak?Artanlar?Ardahan ve çevresi.Çıldır Gölü ve Ahıska,Ahılkeleği içine alan?..Çavlar? cincavat?Çin/Türkistan?dan gelme.

428?deSasaniler,505?te Hazar Türkleri?nin kolu Saberler geçici etkiledi.527?deKarabağ ve Şirvan?a yerleştiler.685?te Hazarlar,Araplara bıraktılar.Yeniden geri aldılar.829?Bagratlı Aşot??Cavakat? ı Sancağına  kattı.Bagrat oğuz olup,Akbazlarla karışmıştı.1018?de müslüman oğuz/Türkmen akınları başladı.!040?da Selçuklular İran?ı Fethettiler.

1054?te Kars?taki Bizans  hakimiyetine saldırdı.1064Selçuklu Sultanı Alpaslan Bagrat  Ülkesine saldırdı.Bagratlı?nın yeğeni ile evlendi.1069?da Kars ve Ardahan?a doğru yürüdü.Buraya bir mescit yaptırdı.42 haziran 1080Selçuklu Danişmentli Emin Ahmet Posof?ta Arşiyan Dağı eteğindeki Kol Kalesi önünde Apkaz Kralını bozguna uğrattı.1096?da 4. David,Kıpçak Kralı?nın oğlu?Atrak?ın kızıyla evlendi.Amacı sınırlarını genişletmek istiyordu.1124 yılında gelen kıpçaklar,Ardahan,Artvin,İspir?e yerleştirildi.1184?de ölen Bagratlı?nın  kızı Tamara Kıpçakların desteğiyle tahta oturdu.1195?te yeni Kıpçaklar geldi.Ardahan_Ahıska Beği?Beka?Caksu?daoturuyordu.1221?de Cengiz Han?nın ordusunu karşıladı.1334?te ?Atabek?unvanını aldılar.Önce Karakoyunlular?a sonraAkkoyunlular?a tabi oldular.

1477?de Uzun Hasan sefere çıktı.Maraş _Altındaki oğuzları ,hudut koruyucusu olarak Damal/Meşe Ardahan?a yerleştirdi.Kür ve Çoruh Boyları 5 beğliğe bölündü.Üç Ardahan?Samçike?Ahıka,Azgur,Koplayan,Posof,Çıldır,Ahılkelek,Hırtıs(Cavaket)

1508 yazında 13.Atabek?Mirza?Yavuz Selimin Ordusuna yardım etti.O da Şah İsmaile mani oldu.1556?da Osmanlılar(Tav_Eli)Oltu,Penek,Bardız;Yusufeli,Artvin)ialdı,Erzurum?a bağladı.3.Murat zamanın?da,Atabeklik ocaklık oldu.1551?de Göle ve Hoçovan?a,Diyarbekir Eyalet?nden gönüllü Kürt Aşiretleri,vergiden muaf tutarak yerleştirildi.Bunlar iç_Oğuzlar ?Boğduz?boyundandırlar.

 9 Ağotus1578?de Çıldır Kalesini alan OSMANLI İran ordusuyla savaşa girdi.Ardahan Çerisi Abdurrahman Beğ,Ahıska,Hırtıs,Ahılkelek Kalelerini işgal etti.Atabekler gönüllü Müslüman oldular.Ahıska medreselerinde şair,bilgin ve paşalar yetişti.18yy?da Ardahan bir ara

Kars Eyaletin?de,sonrada Çıldıdaki taksimat?   ta yer almaktadır.1792de İshak Paşa Ardahan?a geldi.Halk şehre sokmadı.(Askeri birliklerin içine Hiristiyan almak istediği için.)İshak Paşa Doğu beyazid?de saray yaptırdı.

  3Selim zamanın?da Rus tehlikesi başladı.Çarllık  ,Basra Körfesi ve Boğazları kontrol altına alıp,Akdenize inmektir.1828?de Ahıska düşünce Ardahan?ı elegeçirdilerRevan?ı alıp buraya Ruslar, Ermeniler?i yerleştirdiler..Erzurum?a göçler başladı.1830?da Edirne antlaşması yapıldı.Ruslar ,Revan?ı alınca buralara Ermeni göçü başladı.Ardahan ilk defa işgal edilmişti.1853?te yine Rus saldırısına uğradı.ArdahanlıHüseyin PaşaÇıldır tarafında Rusları bastırdı.1855?de yine ,Rus istilasına uğradı.30 Mart 1956?da Paris Antlaşması yapıldı.Osmanlı?ya geçti.Yine göç edenler oldu.93 Harbine kadar rahat nefes

alındı.Erzurum,kayseri Pınarbaşı(7 yılda varmışlar)Muş,Tokat,Malatya,Bursa?ya göç.

 prof.Kırzıoğlu,(1953)Milli mücadelede Kars(1960),Osmanlılar?ın Kafkas Ellerini fethi1976)1984Selçuklulardan önce Türk oymaklarıTTk Belleten1986,Milletler arası

Tütkoloji Kongresi  1986,Dedekorkut Oğuznameleri1986

18yy?da2.Abdülhamit,Empeyalist güçlere karşı önlemler aldıysa da olmadı.İngiltere Osmanlı?ya işbirliği değil,onaboyun eğdirmek istiyordu.Misyoner okulları  açıldı.Osmanlı?ya yüksek faizle borç verdi.Ruslar?ın amacı da belliğdi.24 nisan 1877?de Rumeli,Kars;Ardahan,Batum?u geçerek savaş ilan ettiler.16_17 Mayıs Ardahan?a girdiler.

Hüseyin Paşa Kaleyi terk etti Ermeniler durumu düşmana bildirdiler Kaptan Paşa müdafa etti.

Ahaliden 800 kişiyi katlettiler.3Mart 1878?de Ayestefanos muadesi imzalandı.Kars,Ardahan,

Batum Ruslara savaş tazminatı olarak verildi.Kara günler başladı.

  1905?de Mahalli Yardımlaşma Cemiyeti temsilcileri.,Hafız Efendi,MuhammedAğa,

Şadıvanlı Arapoğullar?ndan Hafız:?,Ermeni çocukların at arabasından edep yerlerini çıkararak

Halil Efendi mahallesindeki çocuklara sarkıntılık yapıyor?.Rus yetkilere bildiriyorlar.

  1912?de Balkan Savaşına Ardahanlılar,altın,para toplıyarak İstanbul Kızılay Cemiyetine

Gönderdiler(Başkanı ,Ardahanlı Behçet Beydir.)

 1914 yılına gelindiğinde  1. Dünya Harbi hazırlıkları başladı.Bütçe denk değil,yollar yetersiz,

Doğunun iklimi sert,kaynakları halkına yetecek kadardı.Her ocaktan şehit verdiğimiz dramın

Öyküsü,Genel Kurmay?ın1930_40 yıllarında askeri yönü araştırılmıştır.Almanlar ve Ruslar

Fotoğraf çekmişlerdir.Enver Paşa?nın savaşa katılmasının nedenini anlamak için,Edirne Kurtuluşunu bilmeliyiz.Almanlardan ittifak teklifi geldi.Almanlar,Mısır;İran,Kafkasya?ya ajanlar soktular. 1913?te Alman subayları doldu.Rütbe verildi.60 binaltın ödendi.1Kasım 1914 günü Kafkaslardan,Sarıkamış,Erzurum,Erivan,Doğubeyazit?e Osmanlı Rus sınırı geçildi.Allahüekber dağlarını aşarak hucum emri verildiSarıkamış?ta var maşın/Urus yığmış

Ağır koşun(asker)/Bizim asker açık çıplak/Dağlarda büyüdü kışın(donmak)/Bir Sarıkamış uğruna/Doksan bin fidan kurudu.7 bin tutsak aldılarRuslar,yerli nüfusu zincire bağlı yürüterek

Kars?a götürmüşler.1917?de serbest bırakmışlardır.Şehitliklere özen göstermeliyiz.

24Aralık 1915 Enver Paşa?nın Doğu çıkarmasında,.Ermeni çeteleri cirit atıyor.Emperyelist güçler,Ermeniler?im zihinlerine yatırım yaptılar.Oltudan çekilen Ruslar cephane ve yiyeceği ateşe verdiler.Ruslar ,Enver Paşa?nın planını ele geçirmişti.Ardahan yolunda Rus ateşcilerin

Pususuna düştüler.Donma durumunda  gerçekle,düş arasında gidip geliyorlardı.Enver Paşa at üstünde yorgun,14 subay tutsak oldu.Donanların çoğu sağlık personeliydi.(ı65)Erzurum Askeri ahastahanesinde  abide üstünde isimleri yazılıdır.Pasinler ve Erzurum?da doktorlar tifüsten öldüler.8.tümenArdahan?ın sonunda düşmanı dağıttılar.1Ocak1915?de Hafız Efendi?nin evinde ışık görürler.Ermeni casuslarıdır.3Ocakta Ardahanlılar 5gündür sevinç içindeydiler.dr.Bahattin,Alican Binbaşı,Binbaşı Stange,Binbaşı İbrahim ,düşman ne yapıyor diye düşünmemişlerdir.Ardahan?dan kaçan Ermeniler General,

?Kalıtın?e kalede asker yoktur.Rusya?dan gelen Ermenilerde vardır.

 4 Ocakta Ardahandaki sis onlara saldırı fırsatını verdi.Kılıçlar çekildi.Kolsuz,bacaksız insan

Vücutları yerlerde,zengin olanlar Şavşat ve Posof?a kaçtılar.Gidenlerin evi yakıldı.Erkekleri yol yapımında çalıştırmak üzre  toplandı.Kadınlara saldırıyor,direnenleri öldürüyorlar.

Ardahan Merkez Halil Efendi Mahallesindeki yanık camii?de 300 kişiyi katlettiler.(Bu camii? 5.kuşaktan dedem   tarafından ilk defa Halil Efendi yaptırmıştı.)Türk Kurumun?dan heyet çağrıldı,kafatasları gösterildi.2000 yılında pano asıldı.6.7.2003?te Atatürk Üniversitesi ve Valinin önderliğinde

Anıt açıldı.Ermeni sorunu,Tarihi aşmış,ekonomik,siyasal boyuta taşınmıştır.Köylere dağılarak katliam yaptılar.Çar?ın izniyle Bakü İslam Cemiyeti,yiyecek,giyecek yardımı yaptı.Değirmen Köyde sağlık noktası kuruldu.Göçen göçmenler ,soğuktan titreşiyor,yer arıyor.Dedegül köyüne saldıran Ermeniler kıyım yaptılar.Toplu mezar vardır.Köylüler ,barış olsun diye,bir grup tuz ve ekmek götürürler.Mehmet Ağanın kızkardeşi  de vardır.(Mehmet Ağa,Çar?ın gönderdiği yardımları halka dağıtan kişidir?. Beybudat?     )Ateş açarlar.Daha sonra oğlu Süleyman?ın karnını deşer.Rus doktoru diker.Diğer oğlu Mahmut?un

İki parmağını keserler.Bunlar 4kişidir.Büyüklere alıp bunlerı götürün.Onlar bunları öldürmez,

Üstelik ellerine 2 mecidiye verirler.Sınıra bırakırlar.(95 yaşHilmi Şentürk)Ermeniler ,sempati toplayıp örgütlenmişlerdir(fr.İng.Alm. Amk)Dillerini öğrenip,buna göre yetştirilmiştir.

 Ermeniler, insanları kendi topraklar?nda öldürmüşler.?zorunlu göç olayından öncedir.15 Ocakta :?Ardahan Merkezde 300 çocuk şehit,Orağaz,Büyük Nakala,İki Hanak,İki   DikanDeğirmen Sıdık tarlası,Ardahan Savak yolu,Çataldere Köyü,Germencik  mevki,Dedegülde toplu mezarlar  vardırKöy,Lori,Alabala,Edegül,Dedegül,Revas,Şadivan,Manyok,Kinzodamal,Cincorup,Gürcübey,Ölçek,Duduna,    KirmanUr köyleri kırgına uğratıldı.Kalan öksüzler,at tersini ayıklıyarak yediler.Çoğu çocukları kurtlar yedi.30 Ocakta,Rus piyade kuvvetleri ve Ermeniler,Kenerbel

Zurzuna,Canbaz,Prut,Rabat köylereinde vahşet yarattılar.Kamil Ağalar,Celal Koçili,Deli Ağa

Milli teşkilatın başında idiler.1916?da Ermeniler halkı yağmaladılar.Üç düşman .vardı..,Ermeni,kış,açlıkArdahan Halil Efendi Mahallesinde sıra dükkanları Ermeniler yaktılar.1945?de.Mazlumi:Çıldır,Ardahan?ı /kırdı hem soydu/Ermeni,Rum saldı bizi nalana.Posoflu Mehmet Hoca:Livanadan asker gelip aşanda/Düşmanda,bozulup,aklı şaşanda/

Halk bayram edip coşanda/Sabah ile düşman girdi şehire/Al kana boyandı,düzün Ardahan.

1917?de Rusya?da Bolşevik ihtilali gerçekleşti.Türk orduları Bolşevik Rusya ile imzalanan

3Mart 1918Brest Litowsk anlaşması yaptı.Kars ,Ardahan ve Batum?u geri  verdi12 Haziran 1918?de?Filebisit?Yapıldı.Ermeniler,Gürcüler karşı çiktı.Müttefikimiz Almanya ,Gürcistan?ı himayesine aldı.26Mart_4 Nisan 1918?de,Ardahan?a Osmanlı askeri gelince

Kaçan  Ermeniler,Çıldır Meryem köyünden77 kişiyi işkence öldürdüler.Koçgüden köyünden50,Yıldırımtepe köyünden19,Sazlı soyundan14 kişiyi ,işkence ve kurşunla öldürdüler.Ardahan ölçek köyünden 80 kişiyi dama doldurup yaktılar.Ahılkelekten4bin kişiyi katlettilerMondros Mütarekesi imzalanınca,Osmanlı geri çekildi.(Silah teslim,demiryolları İngilizlere teslimGeriye dönen Ermeniler,Ardahan Merkezde katliam yaptılar.Mondoros?tan önce,Teşkilatımızdan,Yenibahçeli Nail Bey Batum?a,Ardahan?a  Hamşioğlu Rasim,kardeşi Celal Bey,Dikanlı Hafız Bey,Enver Paşa?nın talimatını ileri gelenlere tebliğ etmiştir.

4 Kasım1918?de kars İslam Şurası kuruldu.14?de ilk kongre yapıldı.30 Kasım 1918Büyük kongre yapıldı.17 Aralık İngilizler ,Batum?a700o asker çıkardılar.3_5 ocak1919Ardahan kongresi yapıldı.Erzurum,Kars,Trabzon?dan katılım oldu.7_9ocakArdahan Kongresinin 2.

Celsesi yapıldı.17 Ocak1919?da Kars?ta büyük kogre yapıldı.ve Cunubi kars hükümeti kuruldu.İngiliz önce kabul ettiler.Sonra fikir değiştirdiler.

 Batum?dan,Nahçıvan?a 130 delege katıldı.Ardahan?dan, Server Atabek,Ahılkelekli Afsal Bey

Göndermişti.İttihatçılarda bulunmuştur.Kazım Muğan Nahçıva?ı temsilen katılmıştır.13 Nisan 1919?da İngilizler, Hükümete baskın yapıp 13 üyesini Malta?ya sürgüne gönderir.Kazım Muğan Rusça bildiği için kurtuldu.20 Nisan 1918 ?de Gürcüler Ardahan?ı işgal etti.Göle,Çıldır,Posof?ta camiler yakıldı.390 kadın öldürüldü.Yiyecek ve hayvanlara el kondu.

Tarlalar ekilemedi,üstelik halktan 55.335.ruble topladılar.Tifo hastalığını yaydılar.Ermeniler,Göle?de 800 kişiyi cami ve evlere doldurup   yakmışlardır.Çullu köyünden15 yaşından60 yaşına kadar erkekleri katletmiş,Kız ve gelinleri alıp,(kadınlarçirkin görünmek için:Yüzlerine is veya bal sürüp,üstüne toprak  sürermişler.(Yaşlıların anlattıkları)

Ardahan?a götürmüşlerdir.1919?daGürcüler?,filebist ?yapmak için ileri gelenler çağrıldı.Bu olayı Cevdet Leloğluna:?,Kars?ta ayar memuru Mehmet Bey anlatmştır.Çocukluğu Hanakta geçmiş,Hanaktan yaya Ardahan?a geliyor.Kızak onu almıyor.İyi giyimli biri,köprü başında

Kızaktan iner.Takıp eder,Gürcü Paşası idare ediyor?.Oylama kabul edilmedi.

    17 Temmuz ı920?de İngilizler,Batum?u Gürçüler?in işgaline bıraktılar.Kars?ı Ermeni idaresine vermişlerdi.

20 Haziran 1920?de,Moskova?ya Ermenileri durdurun.dedik.20 Ocakta Ermeniler,Filizli köyüne saldırmışlardır.Erkekleri öldürüp,kadınların ırzına geçmişlerdir.Allahüekber Dağı Ayıderesi mevkinde mağarada göçmen islamları(80 kişi)parçalayarak öldürmüşlerdir.30 Eylülde Kazim Karabekir ,Merdenik?i(Göle) Ermenilerden geri aldı.Ermeniler,Gümrü?ye kaçtılar.23 Aralık 1920?de Gümrü Antlaşması yapıldı.23 Şubat 1921?de Ardahan Gürcülerden temizlendi.16 Mart 1921 Moskova Antlaşması,13 Ekim1921Kars barış Antlaşması.1922?de yetim Çocuklar için13.alay Ardahan okulu açılmıştır.

Milli mücadelenin ilk devresinde Rusya ,Türkiye?ye yardım etmiştir.Asım Us?a göre?:Kasabın kurt elinden kurtarması neyse,bize yardımı odur?.1941?de Ruslar?ın 20 mil süratında sessiz hareket eden bir motorları var,arkasına kayık takarak sularımıza geliyor,casuslar bırakarak gidiyor.Parola karanlıkta üç kibrit çakmaktır.Bir Türk casusu yakalandı ve şebekeyi ele verdi.casusların üzerinde 5liralık yeni Türk paraları çıktı.1945?de Ruslar dostluk eskidi,Kars,Ardahan;Artvini istiyoruz demiştir.Reddedilmiştir.1950Türkiye Nato?ya alınınca,Kars,Ardahan serhat sınır bölgesi oldu.Yeni Dünya düzen?nde iyi ilişkiler kurmak,daha sağlıklı olur.2.10.1952?deCelal Bayar ve arkadaşlarıArdahan?ı ziyaret etmişlerdir.İl olma isteğinize bir şey diyemem ama ,Ziraat Bankası açılmasına öncülük edeceğim.1945_50 Ardahan_kars arası 102km 7_8 saatte gidilirdiErzuruma üç ayrı tren değiştirilirdi.(23saat)Celal Bayar 1954 seçiminde yine Ardahan?a gelmiştir.

Dekovil denen dar hatların altına  ateş yakılır öyle çalışırdı.Kışın kar bastonları var,ucunda ışık yanar kurdun gözüne tutunca kurt kaçar.Ayrıca, kömürle çalışan cep sobalerı elleri ısıtmak için kullanılır